NATURA 2000 w dolinie Odry
Ostoje
Strona główna

Ostoje Natura 2000, zgodnie z Dyrektywami Unii Europejskiej, to Special Area of Conservation (SAC)1, czyli Obszary Specjalnej Ochrony (OSO) i Special Protection Area (SPA)2, w języku polskim - Specjalne Obszary Ochrony (SOO)3. Obszary SAC i SPA są od siebie niezależne - w niektórych przypadkach ich granice mogą się pokrywać, lub być nawet identyczne! Spośród zarówno SPA jak i SAC Komisja Europejska ma wybrać Obszary o znaczeniu Wspólnotowym (Sities of Importance), które będą włączone do sieci Natura 2000. Metodyka typowania ostoi Natura 2000 jest szczegółowo opisana w szeregu dyrektyw i opracowań, których spis zamieszczono na końcu opracowania.

Przed przystąpieniem do prac zapoznaliśmy się szczegółowo zarówno z dostępnymi instrukcjami, jak i doświadczeniami zebranymi przez kolegów z Republiki Federalnej Niemiec, którzy aktywnie uczestniczyli w procesie typowania ostoi Natura 2000. Przyjęliśmy, że ostoje przyrody typowane na terenie Czech i Polski, zgodne z europejską siecią obszarów chronionych NATURA 2000 powinny posiadać następujące atrybuty:

Special Area of Conservation

1. Występowanie co najmniej jednego z typów siedlisk naturalnych wyszczególnionych w Załączniku I Dyrektywy 92/43/EEG.

W dolinie Odry oraz na skarpach jej pradoliny występują następujące typy siedlisk naturalnych będące przedmiotem zainteresowania Wspólnoty (znakiem "*" oznaczono siedliska priorytetowe):

  • 2330 - wydmy śródlądowe ze zbiorowiskami muraw psammofilnych ze związku Corynephorion canescentis;
  • 3130 - wody stojące, oligotroficzne do mezotroficznych z pionierskimi zbiorowiskami roślinności z klasy Isoëto-Nanojuncetea (we fragmentach);
  • 3150 - naturalne jeziora eutroficzne z roślinnością ze związków Magnopotamion lub Hydrocharition;
  • 3260 - rzeki nizinne i podgórskie płynące, ze zbiorowiskami jaskrów wodnych (Ranunculion fluitantis i Callitricho-Batrachion);
  • 3270 - szerokie, muliste brzegi rzek ze zbiorowiskami letnich terofitów ze związków Chenopodion rubri i Bidention;
  • 6210 - półnaturalne, suche murawy na podłożach wapiennych (Festuco-Brometea);
  • 6410 - łąki trzęślicowe ma wapiennych, torfowych lub ilasto-gliniastych glebach (Molinion caerulae)
  • 6430 - hydrofilne zbiorowiska ziołoroślowe, nadrzeczne i okrajkowe na obszarach równinnych;
  • 6440 - aluwialne łąki selernicowe w dolinach rzecznych (Cnidion dubii);
  • 6510 - nizinne łąki kośne (Alopecurus pratensis, Sanguisorba officinalis);
  • 7140 - torfowiska przejściowe i trzęsawiska;
  • 7150 - zagłębienia na podłożach torfowych (Rhynchosporion);
  • 7230 - torfowiska alkaliczne;
  • 9110 - kwaśne buczyny Luzulo-Fagetum;
  • 9130 - żyzne buczyny Asperulo-Fagetum (po stronie niemieckiej);
  • 9150 - środkowoeuropejskie, nawapienne buczyny Cephalanthero-Fagion (po stronie niemieckiej);
  • 9160 - subatlantyckie i środkowoeuropejskie lasy dębowe i dębowo-grabowe dolin rzecznych (Carpinion betuli);
  • 9170 - lasy grądowe Galio-Carpinetum;
  • *9180 - lasy Tilio-Acerion na stokach, piargach i zboczach wąwozów;
  • *91E0 - lasy nadrzeczne z olszą czarną Alnus glutinosa i jesionem wyniosłym Fraxinus excelsior (Alno-Padion, Alnion incanae) oraz łęgi wierzbowo-topolowe (Salicetum albo-fragilis, Populetum albae)
  • 91F0 - lasy mieszane dębowo-wiązowo-jesionowe występujące wzdłuż dużych rzek (w dolinie Odry dobrze zachowane lub słabo zniekształcone łęgi Ficario-Ulmetum)
  • *91G0 - pannońskie lasy z Quercus petraea i Carpinus betulus (za ten typ siedliska uznano ciepłolubne dąbrowy na stromych skarpach doliny Dolnej Odry, którym odpowiada występująca w Bielinku dąbrowa Quercetum pubescenti-petraeae).
2. Obecność gatunków wymienionych w Załączniku II Dyrektywy 92/43/EEC.

W dolinie Odry stwierdzono, jak do tej pory, występowanie:

  • roślin: widłoząb Dicranum viride, selery błotne Apium repens, lipiennik Loesela Liparis loeseli, (aldrowanda pęcherzykowata Aldrovanda vesiculosa należy tu już do gatunków wymarłych);
  • bezkręgowców: kozioróg dębosz Cerambyx cerdo, *Osmoderma eremita, Maculinea nausithous, Maculinea telejus, Euphydras aurinia, Lycanus ceruvs, Lycaena dispar, Omphiogomphus cecilia, Vertigo moulinsiana, Vertigo angustior oraz Aeshna viridis (gatunek włączony do listy Załącznika II na prośbę Polski);
  • ryb: minóg rzeczny Lampetra fluviatilis, minóg strumieniowy Lampetra planeri, minóg morski Petromyzon marinus, boleń Aspius aspius, kiełb białopłetwy Gobio albipinnatus, piskorz Misgurnus fossilis, różanka Rhodeus sericeus, koza Cobitis taenia, głowacz białopłetwy Cottus gobio oraz ciosa Pelecus cultratus (gatunek włączony do listy Załącznika II zgodnie z polską propozycją);
  • płazów: kumak nizinny Bombina bombina, traszka grzebieniasta Triturus cristatus;
  • gadów: żółw błotny Emys orbicularis;
  • ssaków: mopek Barbastella barbastellus, nocek duży Myotis myotis, nocek Bechsteina Myotis bechsteini, wydra Lutra lutra i bóbr europejski Castor fiber;

Dodatkowym atutem podkreślającym wartość przyrodniczą wyróżnionych obszarów, choć nie wpływającą bezpośrednio na możliwość ich zakwalifikowania do sieci Natura 2000, było występowanie:

  • gatunków roślin i zwierząt objętych ochroną na mocy konwencji międzynarodowych (Załącznik IV Dyrektywy 92/43/EEC, Załącznik II i III Konwencji Berneńskiej);
  • roślin i zwierząt znajdujących się w Czerwonych Księgach gatunków zagrożonych i wymierających w Polsce;
  • gatunków objętych ochroną prawną oraz rzadkich.

Zwracaliśmy również uwagę na:

    Odra bywa niepokorna - na zdjęciu olbrzymie łachy piachu  naniesione w czasie powodzi w 1997 roku (fot. G. Bobrowicz)
  • sposób wykształcenia siedlisk i realne możliwości ich trwałej ochrony;
  • współwystępowanie wielu różnych siedlisk, charakterystycznych dla mozaikowego układu biotopów doliny rzecznej;
  • powierzchnię zapewniającą możliwość przetrwania i dalszego rozwoju typów siedlisk wyszczególnionych w Załączniku I (za minimalną powierzchnię ostoi przyjęliśmy w efekcie 150 ha), co spowodowało konieczność rezygnacji z wielu mniejszych powierzchni wykazywanych we wcześniejszych etapach badań (np. Świerkosz i in. 2000).

Pomocą służyły tu przykłady z obszarów już wytypowanych po stronie niemieckiej, gdzie takich zasad w praktyce starano się przestrzegać, choć nie zawsze było to możliwe w tak silnie przekształconym krajobrazie rolniczym.

Special Protection Area

Dla obszarów Special Protection Area, proponowanych jako spełniające kryteria wyszczególnione w Załączniku I Dyrektywy 79/409/EEC (znanej także pod nazwą Dyrektywy Ptasiej) istotna była obecność gatunków wymienionych w Załączniku I ww. Dyrektywy:



Bąk (Botaurus stellaris)



Czapla (Ardea cinerea)



Kania ruda (Milvus milvus)
  • bąk Botaurus stellaris
  • bączek Ixobrychus minutus
  • ślepowron Nycticorax nycticorax
  • czapla biała Egretta alba
  • bocian biały Ciconia ciconia
  • bocian czarny Ciconia nigra
  • łabędź krzykliwy Cygnus cygnus
  • łabędź czarnodzioby Cygnus columbianus bewickii
  • podgorzałka Aythya nyroca
  • trzmielojad Pernis apivorus
  • kania czarna Milvus migrans
  • kania ruda Milvus milvus
  • orzeł bielik Haliaeetus albicilla
  • błotniak stawowy Circus aeruginosus
  • błotniak zbożowy Circus cyaneus
  • błotniak łąkowy Circus pygargus
  • orlik grubodzioby Aquila pomarina
  • rybołów Pandion haliaetus
  • kropiatka Porzana porzana
  • zielonka Porzana parva
  • derkacz Crex crex
  • żuraw Grus grus
  • szablodziób Recurvirostra avosetta
  • batalion Philomachus pugnax
  • łęczak Tringa glareola
  • sowa błotna Asio flammeus
  • rybitwa zwyczajna Sterna hirundo
  • rybitwa białoczelna Sterna albifrons
  • rybitwa czarna Chelidonias niger
  • rybitwa białowąsa Chelidonia hybridus
  • zimorodek Alcedo atthis
  • dzięcioł zielonosiwy Picus canus
  • dzięcioł czarny Dryocopus martius
  • dzięcioł średni Dendrocopos medius
  • dzięcioł białogrzbiety Dendrocopos leucotos
  • dzięcioł syryjski Dendrocopos syriacus
  • lerka Lullula arborea
  • podróżniczek Luscinia svesica
  • wodniczka Acrocephalus paludicola
  • muchołówka mała Ficedula parva
  • muchołówka białoszyja Ficedula albicollis
  • dzierzba gąsiorek Lanius collurio
  • ortolan Emberiza hortulana

Występowanie wyżej wymienionych gatunków ptaków wykazywaliśmy także w obszarach proponowanych jako Special Area of Conservation. Choć ich występowanie nie wpływa na sam proces tworzenia SAC, to jednak jest dodatkowym jego atutem.

Ptaki nie znają granic color (fot. G. Bobrowicz)Po wstępnym wytypowaniu ostoi przeprowadzono na ich terenie szczegółowe badania inwentaryzacyjne, które pozwoliły na wypełnienie Standardowych Formularzy Danych (Standard Data Form), zgodnie z wymaganiami stawianymi przez Wspólnotę. Niniejsze opracowanie jest krótkim podsumowaniem danych zebranych w latach 1999-2002, i nie oddaje liczby zebranych informacji, umieszczonych w szczegółowej dokumentacji ostoi. W opracowaniu znalazły się także obszary proponowane już wcześniej przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, opracowane w ramach I etapu wdrażania sieci Natura 2000 w Polsce oraz większość z zatwierdzonych i proponowanych ostoi znajdujących się na terenie landu Brandeburg w Republice Federalnej Niemiec.



Regiony biogeograficzne Europy obejmujące kraje członkowskie Unii Europejskiej i kraje kandydujące do UE

Regiony biogeograficzne Europy obejmujące kraje członkowskie Unii Europejskiej i kraje kandydujące do UE

Po uwzględnieniu terytorium państw kandydujących obecnie do UE w Europie wyróżniono 9 regionów biogeograficznych. W obrębie tych uproszczonych i zgeneralizowanych regionów ustalane są priorytety w zakresie ochrony przyrody. Ogólną zasadą jest zachowanie występujących jeszcze pierwotnych lub zbliżonych do nich siedlisk wraz z występującymi w ich obrębie gatunkami. Obszar Polski zaliczony został do dwóch regionów biogeograficznych - kontynentalnego i alpejskiego.


Poprzedni | Strona główna | Następny